علائم کم کاری تیروئید در زنان + آزمایش، درمان و تغذیه

علائم کم کاری تیروئید در زنان معمولاً آهسته و طی ماه‌ها ظاهر می‌شوند و همین باعث می‌شود بیشترشان به حساب خستگی، استرس یا افزایش سن گذاشته شوند. خستگی مداوم، افزایش وزن بی‌دلیل، سرمایی شدن، خشکی پوست، ریزش مو و نامنظم شدن پریود شایع‌ترین‌هایشان‌اند. در این راهنما دقیق می‌گوییم این نشانه‌ها چیست، با چه چیزهایی اشتباه گرفته می‌شوند، جواب آزمایش را چطور بخوانید، قرص تیروئید را با چه فاصله‌ای از کلسیم و آهن بخورید، و برای کم کاری تیروئید چه بخوریم و چه نخوریم.

پاسخ کوتاه

شایع‌ترین علائم کم کاری تیروئید در زنان عبارت‌اند از خستگی، افزایش وزن، تحمل نکردن سرما، درد عضلات و مفاصل، خشکی پوست و مو، ریزش مو، پریود نامنظم، یبوست، کندی ضربان قلب و افسردگی. این نشانه‌ها اختصاصی نیستند و تشخیص فقط با آزمایش خون TSH و T4 ممکن است.

شایع‌ترین علتش بیماری خودایمنی هاشیموتو است و درمانش قرص لووتیروکسین. دو نکته‌ی عملی که بیشترین تفاوت را می‌سازند: قرص را صبح ناشتا بخورید، و مکمل کلسیم و آهن را دست‌کم چند ساعت بعد از آن مصرف کنید چون جذب دارو را کم می‌کنند.

نشانه‌های کم‌کاری تیروئید آهسته ظاهر می‌شوند و اغلب با خستگی معمولی اشتباه گرفته می‌شوند.

علائم کم کاری تیروئید در زنان چیست؟

تیروئید هورمونی می‌سازد که سرعت سوخت‌وساز کل بدن را تنظیم می‌کند. وقتی کم کار شود، همه‌چیز کند می‌شود: از ضربان قلب تا حرکت روده و رشد مو.

طبق مؤسسه‌ی ملی دیابت و بیماری‌های گوارش و کلیه آمریکا (NIDDK)، این وضعیت آهسته پیشرفت می‌کند و ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها طول بکشد تا علائم دیده شوند.

هیچ‌کدام از این علائم به‌تنهایی تشخیص نیست. NIDDK صریح می‌گوید علائم به‌تنهایی کافی نیستند و تشخیص با آزمایش خون و در صورت لزوم تصویربرداری انجام می‌شود.

چرا زنان بیشتر از مردان درگیر می‌شوند؟

یکی از دلایلی که علائم کم کاری تیروئید در زنان این‌قدر جست‌وجو می‌شود، شیوع بالاترش در همین گروه است. زنان به‌طور معناداری بیشتر از مردان به کم‌کاری تیروئید مبتلا می‌شوند و شیوع آن بالای ۶۰ سال بیشتر است.

دلیلش این است که علت اصلی این وضعیت یک بیماری خودایمنی است و بیماری‌های خودایمنی در زنان شایع‌ترند. بارداری اخیر هم یکی از عوامل خطر شناخته‌شده است.

عوامل خطری که NIDDK نام می‌برد: سابقه‌ی مشکل تیروئید یا جراحی تیروئید، درمان با ید رادیواکتیو، پرتودرمانی ناحیه‌ی گردن و قفسه‌ی سینه، سابقه‌ی خانوادگی، بارداری اخیر، سندروم ترنر، و بیماری‌های خودایمنی دیگر مثل سلیاک، آرتریت روماتوئید و لوپوس.

علت کم کاری تیروئید چیست؟

شایع‌ترین علت، بیماری هاشیموتو است. NIDDK آن را این‌طور معرفی می‌کند: «بیماری هاشیموتو، یک اختلال خودایمنی، شایع‌ترین علت کم‌کاری تیروئید است.»

در هاشیموتو سیستم ایمنی به غده‌ی تیروئید حمله می‌کند و به‌مرور توانایی آن برای ساخت هورمون کم می‌شود. علت‌های دیگر شامل التهاب تیروئید، کم‌کاری مادرزادی، برداشتن غده با جراحی، پرتودرمانی و برخی داروها مثل آمیودارون، لیتیوم و داروهای ضدسرطان است.

اشیموتو سیستم ایمنی به تیروئید حمله می‌کند و ساخت هورمون کم می‌شود.

علائم کم کاری تیروئید با چه چیزهایی اشتباه گرفته می‌شود؟

این بخش مهم است چون بسیاری از زنان ماه‌ها دنبال علت اشتباه می‌گردند. چهار وضعیت تقریباً همان تصویر بالینی را می‌سازند.

به همین دلیل پزشک معمولاً همزمان چند آزمایش می‌گیرد. اگر ریزش مو شکایت اصلی شماست، کمبود ویتامین‌های مؤثر بر مو را هم جداگانه بررسی کرده‌ایم، و برای گرفتگی عضلات این مطلب را ببینید.

جواب آزمایش تیروئید را چطور بخوانیم؟

پاسخ کوتاه

دو عدد اصلی TSH و T4 آزاد هستند. TSH بالا همراه T4 پایین یعنی کم‌کاری تیروئید. TSH بالا با T4 طبیعی یعنی کم‌کاری خفیف یا تحت‌بالینی. محدوده‌ی نرمال روی برگه‌ی هر آزمایشگاه جداگانه چاپ می‌شود و بین آزمایشگاه‌ها فرق دارد، پس همیشه عدد خودتان را با محدوده‌ی همان برگه مقایسه کنید.

نکته‌ای که خیلی‌ها را گیج می‌کند این است که TSH و هورمون تیروئید عکس هم حرکت می‌کنند. TSH هورمون فرمان‌دهنده است؛ وقتی تیروئید کم‌کار می‌شود، مغز فرمان بیشتری می‌فرستد و TSH بالا می‌رود.

انجمن تیروئید آمریکا این منطق را چنین توضیح می‌دهد:

"The finding of an elevated TSH and low FT4 or FTI indicates primary hypothyroidism due to disease in the thyroid gland."

— انجمن تیروئید آمریکا (ATA)، راهنمای آزمایش‌های عملکرد تیروئید

🟡 قبل از آزمایش این را بدانید

مکمل بیوتین نتیجه‌ی آزمایش تیروئید را مخدوش می‌کند. انجمن تیروئید آمریکا توصیه می‌کند مصرف بیوتین دو تا سه روز قبل از آزمایش قطع شود. اگر مکمل مو و ناخن می‌خورید، احتمالاً بیوتین دارد؛ حتماً به پزشک بگویید.

TSH و هورمون تیروئید عکس هم حرکت می‌کنند؛ TSH بالا یعنی غده کم‌کار است.

درمان چیست و اگر قرص را نخوریم چه می‌شود؟

پاسخ کوتاه

درمان استاندارد، قرص لووتیروکسین است؛ هورمونی دقیقاً مشابه آنچه تیروئید سالم می‌سازد. این دارو جایگزین است نه مسکن، پس قطع خودسرانه‌اش یعنی برگشت کامل علائم و بدتر شدن تدریجی وضعیت.

آزمایش کنترل معمولاً شش تا هشت هفته بعد از شروع دارو انجام می‌شود تا دوز تنظیم شود، بعد هر شش ماه و در نهایت سالی یک بار.

انجمن تیروئید آمریکا تأکید می‌کند که حتی اگر حالتان خوب است، سالی یک بار TSH را چک کنید تا در صورت نیاز دوز تنظیم شود.

🔴 دوز زیاد هم خطرناک است

طبق انجمن تیروئید آمریکا، تنها نگرانی ایمنی درباره‌ی هورمون تیروئید، مصرف بیش از حد یا کمتر از حد آن است. دوز بیش از نیاز خطر اختلال ریتم قلب و پوکی استخوان را بالا می‌برد. پس بالا بردن خودسرانه‌ی دوز به امید لاغری، کار خطرناکی است.

قرص تیروئید را چه ساعتی بخوریم و با چه چیزهایی نخوریم؟

پاسخ کوتاه

بهترین زمان معمولاً صبح و با معده‌ی خالی است. جایگزین قابل قبول، مصرف قبل از خواب است که تداخل با غذا و داروها را ساده‌تر می‌کند. مکمل آهن، کلسیم و سویا جذب دارو را کم می‌کنند و باید با فاصله‌ی چند ساعته مصرف شوند.

این بخش عملی‌ترین قسمت مقاله است. خیلی از کسانی که با وجود مصرف منظم دارو هنوز علامت دارند، مشکلشان دوز نیست؛ زمان‌بندی است.

اگر مکمل کلسیم مصرف می‌کنید، گزینه‌هایی مثل کلسیم فورت را در وعده‌ای جدا از قرص تیروئید بخورید. اگر همزمان چند مکمل می‌خورید، ساعت‌هایشان را پخش کنید. زینک و منیزیم هم قاعده‌ی زمانی خودشان را دارند و ریختن همه در یک نوبت بدترین کار است.

کلسیم و آهن جذب لووتیروکسین را کم می‌کنند؛ فاصله‌گذاری ساده‌ترین راه‌حل است.

برای کم کاری تیروئید چه بخوریم؟

پاسخ کوتاه

هیچ رژیمی جایگزین دارو نیست. کاری که تغذیه می‌کند این است که مواد مغذی لازم برای ساخت و فعال شدن هورمون تیروئید را تأمین کند: ید، سلنیوم، زینک و آهن. نکته‌ی مهم این است که ید را از غذا بگیرید، نه از مکمل.

ید ماده‌ی اولیه‌ی ساخت هورمون تیروئید است. طبق دفتر مکمل‌های غذایی مؤسسه ملی سلامت آمریکا، نیاز روزانه‌ی زنان بزرگسال ۱۵۰ میکروگرم و در بارداری ۲۲۰ میکروگرم است و سقف مجاز ۱٬۱۰۰ میکروگرم در روز.

سلنیوم نقش متفاوتی دارد: پروتئین‌های حاوی سلنیوم، هورمون T4 را به فرم فعال T3 تبدیل می‌کنند و از خود غده در برابر آسیب محافظت می‌کنند. نیاز روزانه‌ی زنان ۵۵ میکروگرم است و سقف مجاز ۴۰۰ میکروگرم.

جذب آهن به همراهی نوشیدنی هم حساس است؛ درباره‌ی نقش چای در جذب آهن جداگانه توضیح داده‌ایم.

غذاهای نامناسب برای تیروئید کم کار کدام‌اند؟

پاسخ کوتاه

برخلاف تصور رایج، فهرست «ممنوعه» کوتاه است. مهم‌ترین موردی که منابع معتبر هشدار می‌دهند جلبک دریایی و منابع بسیار پرید است، مخصوصاً در افراد مبتلا به هاشیموتو. سویا و سبزیجات خانواده‌ی کلم فقط در زمان‌بندی مصرف اهمیت دارند، نه به‌عنوان غذای ممنوع.

NIDDK درباره‌ی هاشیموتو صریح است: خوردن غذاهای حاوی مقادیر زیاد ید مثل کلپ، دالس و انواع جلبک دریایی می‌تواند کم‌کاری تیروئید را ایجاد یا بدتر کند. مکمل‌های ید هم می‌توانند همین اثر مضر را داشته باشند.

بهترین آجیل برای کم کاری تیروئید کدام است؟

پاسخ کوتاه

گردوی برزیلی غنی‌ترین منبع غذایی سلنیوم است، ولی دقیقاً به همین دلیل باید با احتیاط خورده شود. هر ۲۸ گرم آن حدود ۵۴۴ میکروگرم سلنیوم دارد؛ یعنی یک مشت کوچک، چند برابر سقف مجاز روزانه.

برای مقایسه: نیاز روزانه‌ی زنان بزرگسال ۵۵ میکروگرم است و سقف مجاز ۴۰۰ میکروگرم. پس یک تا دو عدد گردوی برزیلی در روز کافی است و مشت‌مشت خوردنش می‌تواند به مسمومیت با سلنیوم منجر شود.

عدد کلیدی: ۲۸ گرم گردوی برزیلی (حدود ۶ تا ۸ عدد) ≈ ۵۴۴ میکروگرم سلنیوم — یعنی بیش از یک‌و‌نیم برابر سقف مجاز روزانه در یک وعده. (منبع: NIH ODS)

اگر پزشک مکمل تجویز کرده، سلنیوم مگنوم یکی از گزینه‌های موجود است. گزینه‌های ملایم‌تر و کم‌خطرتر برای تأمین سلنیوم از راه غذا، ماهی تن (۹۲ میکروگرم در هر ۸۵ گرم)، ساردین (۴۵ میکروگرم) و میگو (۴۲ میکروگرم) هستند. تخمه‌ی کدو و بادام هم زینک خوبی دارند.

گردوی برزیلی غنی‌ترین منبع سلنیوم است، ولی یکی دو عدد در روز کافی است.

کدام مکمل کمک می‌کند و کدام خطرناک است؟

پاسخ کوتاه

هیچ مکملی جایگزین لووتیروکسین نیست. مکمل فقط وقتی منطقی است که آزمایش کمبود نشان داده باشد. خطرناک‌ترین انتخاب خودسرانه، مکمل ید است که می‌تواند در هاشیموتو وضعیت را بدتر کند.

درباره‌ی سلنیوم باید صادق بود، چون در بازار خیلی بزرگ‌نمایی می‌شود. یک متاآنالیز از ۱۶ کارآزمایی نشان داد سلنیوم سطح آنتی‌بادی ضدتیروئید را در بیماران تحت درمان با لووتیروکسین کاهش می‌دهد؛ اما یک مرور نظام‌مند از ۹ کارآزمایی کنترل‌شده نتیجه گرفت شواهد از مصرف سلنیوم در این وضعیت پشتیبانی نمی‌کند. ضمناً انجمن تیروئید آمریکا مصرف سلنیوم را در زنان باردار مبتلا به خودایمنی تیروئید توصیه نمی‌کند.

مکمل ید بدون تجویز پزشک، خطرناک‌ترین انتخاب در کم‌کاری تیروئید است.

آیا قرص کم کاری تیروئید باعث لاغری می‌شود؟

پاسخ کوتاه

نه به آن شکلی که تصور می‌شود. با شروع درمان معمولاً بخشی از وزن اضافه‌شده که ناشی از احتباس آب و کندی سوخت‌وساز بوده برمی‌گردد، ولی لووتیروکسین داروی لاغری نیست و مصرف آن در فرد سالم خطرناک است.

بالا بردن دوز به امید کاهش وزن بیشتر، همان کاری است که انجمن تیروئید آمریکا درباره‌اش هشدار می‌دهد: مصرف بیش از نیاز، خطر اختلال ریتم قلب و پوکی استخوان را افزایش می‌دهد.

چه زمانی حتماً به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر چند مورد از علائم کم کاری تیروئید در زنان را که در این مقاله آمد همزمان و برای چند هفته دارید، مخصوصاً خستگی همراه با افزایش وزن و پریود نامنظم، آزمایش TSH بدهید.

مراجعه‌ی فوری‌تر لازم است اگر باردار هستید یا قصد بارداری دارید، سابقه‌ی خانوادگی بیماری تیروئید دارید، یا مشکل باروری را تجربه کرده‌اید. NIDDK آزمایش تیروئید را به‌ویژه برای زنان با مشکلات باروری توصیه می‌کند.

تشخیص فقط با آزمایش خون ممکن است؛ علائم به‌تنهایی کافی نیستند.

خرید مکمل از ژن سبز

اگر پزشک بر اساس آزمایش برایتان مکملی تجویز کرده، گزینه‌های بالا در داروخانه‌ی آنلاین ژن سبز موجودند. یادتان باشد ساعت مصرفشان را از قرص تیروئید جدا کنید.

مشاهده مکمل سلنیوم

راهنمای زمان درست مصرف کلسیم

جمع‌بندی

علائم کم کاری تیروئید در زنان آهسته می‌آیند و شبیه خستگی معمولی‌اند؛ برای همین دیر تشخیص داده می‌شوند. چهار قاعده را یادتان بماند:

1. علائم به‌تنهایی تشخیص نیستند؛ TSH و T4 آزاد را آزمایش بدهید.

2. درمان جایگزینی است، پس قرص را خودسرانه قطع یا زیاد نکنید.

3. قرص را صبح ناشتا بخورید و کلسیم و آهن را ساعت دیگری.

4. ید و سلنیوم را از غذا بگیرید؛ مکملشان فقط با تجویز پزشک.

چهار قاعده‌ای که مدیریت کم‌کاری تیروئید را ساده می‌کند.

سوالات متداول

علائم کم کاری تیروئید در زنان چیست؟

خستگی مداوم، افزایش وزن، تحمل نکردن سرما، خشکی پوست و مو، ریزش مو، پریود نامنظم، یبوست، درد عضلات و مفاصل، کندی ضربان قلب و افسردگی. این علائم آهسته ظاهر می‌شوند و اختصاصی نیستند.

کم کاری تیروئید چیست؟

وضعیتی که در آن غده‌ی تیروئید هورمون کافی نمی‌سازد و سرعت سوخت‌وساز بدن کند می‌شود. شایع‌ترین علتش بیماری خودایمنی هاشیموتو است.

برای کم کاری تیروئید چه بخوریم؟

غذاهای حاوی ید مثل نمک یددار و ماهی، منابع سلنیوم مثل ماهی تن و ساردین، منابع زینک و آهن، پروتئین کافی و فیبر. هیچ رژیمی جایگزین دارو نیست.

غذاهای نامناسب برای تیروئید کم کار کدام‌اند؟

مهم‌ترینشان جلبک دریایی و منابع بسیار پرید است که در هاشیموتو می‌تواند وضعیت را بدتر کند. سویا و قهوه غذای ممنوع نیستند ولی نباید همزمان با قرص مصرف شوند.

عوارض نخوردن قرص تیروئید کم کار چیست؟

علائم برمی‌گردند و به‌مرور شدیدتر می‌شوند: خستگی، افزایش وزن، افسردگی و در بلندمدت عوارض قلبی. این دارو جایگزین هورمونی است که بدن نمی‌سازد، پس قطع آن یعنی برگشت کمبود.

قرص تیروئید را چه ساعتی بخوریم؟

معمولاً صبح با معده‌ی خالی. مصرف قبل از خواب هم گزینه‌ی قابل قبولی است و تداخل با غذا و داروها را کمتر می‌کند. انتخاب بین این دو با پزشک است.

آیا قرص کم کاری تیروئید باعث لاغری می‌شود؟

با شروع درمان بخشی از وزن اضافه برمی‌گردد، ولی این دارو داروی لاغری نیست و مصرف یا افزایش دوز خودسرانه‌ی آن خطر اختلال ریتم قلب و پوکی استخوان دارد.

آیا مکمل بیوتین روی آزمایش تیروئید اثر می‌گذارد؟

بله. بیوتین در سنجش آزمایشگاهی اختلال ایجاد می‌کند و انجمن تیروئید آمریکا توصیه می‌کند دو تا سه روز قبل از آزمایش قطع شود.

این مقاله صرفاً جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین تشخیص، مشاوره یا درمان پزشکی نیست. تشخیص کم‌کاری تیروئید فقط با آزمایش خون و توسط پزشک انجام می‌شود و شروع، قطع یا تغییر دوز لووتیروکسین و هر مکملی، به‌ویژه در بارداری و شیردهی، باید با نظر پزشک باشد. ژن سبز و نویسنده‌ی این مطلب مسئولیتی در قبال استفاده‌ی بدون نظارت پزشک از اطلاعات آن ندارند.

منابع

• National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Hypothyroidism (Underactive Thyroid).
  https://www.niddk.nih.gov/health-information/endocrine-diseases/hypothyroidism

• American Thyroid Association. Thyroid Hormone Treatment.
  https://www.thyroid.org/thyroid-hormone-treatment/

• American Thyroid Association. Thyroid Function Tests.
  https://www.thyroid.org/thyroid-function-tests/

• NIH Office of Dietary Supplements. Iodine – Fact Sheet for Health Professionals.
  https://ods.od.nih.gov/factsheets/Iodine-HealthProfessional/

• NIH Office of Dietary Supplements. Selenium – Fact Sheet for Health Professionals.
  https://ods.od.nih.gov/factsheets/Selenium-HealthProfessional/