علائم یائسگی و راه درمان؛ از پیش‌یائسگی تا یائسگی زودرس
اگر قاعدگی‌هایتان نامنظم شده، شب‌ها از گرما و عرق بیدار می‌شوید یا خلقتان بی‌دلیل تغییر کرده، احتمالاً نزدیک یائسگی هستید. علائم یائسگی و راه درمان برای هر زنی فرق دارد: بعضی تقریباً چیزی حس نمی‌کنند و بعضی چند سال با گرگرفتگی، بی‌خوابی و خشکی واژن دست‌وپنجه نرم می‌کنند. خبر خوب این است که برای بیشتر این علائم درمان‌های مؤثر وجود دارد، و خبر بد این است که بعضی چیزهایی که در بازار و شبکه‌های اجتماعی به‌عنوان «قرص یائسگی» می‌فروشند، شواهد کافی ندارند.
در این راهنما می‌خوانید یائسگی چیست و در چه سنی شروع می‌شود، علائم پیش یائسگی و یائسگی چیست، علائم یائسگی زودرس کدام است و چه کسانی باید حتماً بررسی شوند، علائم خطرناک و خونریزی چه فرقی با علائم عادی دارند، و درمان‌های هورمونی، غیرهورمونی و مکمل‌ها هرکدام چه پشتوانه‌ای دارند.
پاسخ کوتاه
یائسگی یعنی ۱۲ ماه پیاپی بدون قاعدگی. میانگین سن آن حدود ۵۱ سالگی است. شایع‌ترین علائم گرگرفتگی، تعریق شبانه، قاعدگی نامنظم، بی‌خوابی، تغییر خلق و خشکی واژن است. علائم معمولاً از چند ماه تا چند سال قبل از آخرین قاعدگی شروع می‌شود (پیش‌یائسگی) و بعد از آن هم حدود چهار سال ادامه دارد.
مؤثرترین درمان گرگرفتگی و خشکی واژن، هورمون‌درمانی با نظر پزشک است. گزینه‌های غیرهورمونی مثل رفتاردرمانی شناختی و بعضی داروها هم شواهد خوبی دارند. مکمل‌های گیاهی و سویا طبق بیانیه‌ی ۲۰۲۳ انجمن یائسگی آمریکای شمالی برای گرگرفتگی توصیه نمی‌شوند. کلسیم و ویتامین D برای استخوان مهم‌اند، نه برای گرگرفتگی.
یائسگی چیست و چه زمانی شروع می‌شود؟
یائسگی (منوپوز) پایان طبیعی قاعدگی است، یعنی زمانی که تخمدان‌ها دیگر تخمک آزاد نمی‌کنند و سطح استروژن پایین می‌آید. پزشکان وقتی از «یائسگی» حرف می‌زنند که ۱۲ ماه کامل قاعدگی نداشته باشید. میانگین سن آن حدود ۵۱ سالگی است و بیشتر زنان بین ۴۵ تا ۵۵ سالگی به آن می‌رسند.
یائسگی یک روز مشخص نیست؛ یک روند چندساله است:
مرحله | چه اتفاقی می‌افتد | مدت تقریبی |
|---|---|---|
پیش‌یائسگی (پری‌منوپوز) | هورمون‌ها بالا و پایین می‌شوند؛ قاعدگی نامنظم می‌شود و علائم شروع می‌شود، ولی هنوز قاعدگی دارید و ممکن است باردار شوید | از چند ماه تا چند سال قبل از آخرین قاعدگی |
یائسگی | آخرین قاعدگی؛ بعد از ۱۲ ماه بدون قاعدگی به‌طور رسمی یائسه حساب می‌شوید | یک نقطه‌ی زمانی |
پس از یائسگی | گرگرفتگی معمولاً به‌تدریج کم می‌شود، ولی خشکی واژن و خطر پوکی استخوان و بیماری قلبی باقی می‌ماند یا بیشتر می‌شود | علائم حدود ۴ سال بعد از آخرین قاعدگی، در بعضی زنان بیشتر |
علائم یائسگی؛ شایع‌ترین و مهم‌ترین‌ها
اگر می‌پرسید علائم یائسگی چیست و مهم‌ترین علائم یائسگی کدام‌اند، این جدول آن‌ها را بر اساس گروه نشان می‌دهد:
گروه | علائم | نکته |
|---|---|---|
گرگرفتگی و تعریق (علائم وازوموتور) | موج ناگهانی گرما در سینه، گردن و صورت، قرمزی، تعریق شبانه، تپش قلب | تا ۸۰ درصد زنان در گذار یائسگی آن را تجربه می‌کنند؛ معمولاً شایع‌ترین علامت است |
قاعدگی | فاصله‌ی بین قاعدگی‌ها کوتاه یا بلند می‌شود، حجم خونریزی کم یا زیاد می‌شود | در پیش‌یائسگی کاملاً رایج است؛ علائم خطر را در بخش خونریزی ببینید |
خواب | سخت به خواب رفتن، بیدار شدن نیمه‌شب، خستگی روزانه | تعریق شبانه یکی از علت‌هاست؛ علت‌های دیگر مثل اضطراب و آپنه را هم در نظر بگیرید |
خلق و روان | تحریک‌پذیری، اضطراب، غمگینی، فراموشی و کاهش تمرکز | اگر افسردگی شدید یا افکار آسیب به خود دارید، فوراً به پزشک یا روانپزشک مراجعه کنید |
واژن و مثانه | خشکی و سوزش واژن، درد هنگام رابطه، عفونت ادراری مکرر، سوزش ادرار | بر خلاف گرگرفتگی، با گذشت زمان بهتر نمی‌شود و معمولاً بدتر می‌شود |
بدن | درد مفاصل و عضلات، خشکی پوست، ریزش مو، افزایش وزن، سردرد، سرگیجه | این علائم علت‌های دیگری هم دارند (از جمله تیروئید)؛ فقط به یائسگی نسبت ندهید |
هیچ زنی همه‌ی این علائم را ندارد. شدت و مدتشان هم کاملاً فردی است. اگر خستگی، ریزش مو یا افزایش وزن دارید و قاعدگی‌تان هنوز منظم است، اول تیروئید و کم‌خونی را بررسی کنید.
علائم پیش یائسگی؛ چه چیزی را زودتر از یائسگی حس می‌کنید
علائم پیش یائسگی معمولاً در اواخر ۴۰ سالگی شروع می‌شود و گاهی شدیدتر از خود یائسگی است، چون سطح هورمون‌ها در این دوره نه یکنواخت پایین می‌آید و نه ثابت می‌ماند، بلکه بالا و پایین می‌شود. نشانه‌های رایج:
قاعدگی نامنظم: زودتر یا دیرتر از معمول، یا حجم خونریزی خیلی کم یا زیاد
گرگرفتگی‌های سبک و تعریق شبانه که تازه شروع شده‌اند
علائم شبیه سندرم پیش از قاعدگی (حساسیت سینه، نفخ، تحریک‌پذیری) که شدیدتر از قبل است
اضطراب و کم‌حوصلگی بی‌دلیل
بی‌خوابی یا خواب سبک
کاهش میل جنسی و خشکی واژن
یک نکته‌ی مهم: چون هنوز قاعدگی دارید و تخمک‌گذاری ممکن است گاهی رخ بدهد، در این دوره هنوز باردار شدن امکان‌پذیر است.
علائم حاملگی در دوران یائسگی؛ آیا در پیش‌یائسگی هنوز باردار می‌شوم؟
بله. تا وقتی به یائسگی کامل نرسیده‌اید، تخمک‌گذاری هر از گاهی ممکن است. طبق راهنمای NHS، اگر از روش‌های پیشگیری از بارداری استفاده می‌کنید، باید تا یک سال بعد از آخرین قاعدگی طبیعی (برای زنان ۵۰ سال و بیشتر) و تا دو سال بعد از آن (برای زنان ۴۰ تا ۴۹ سال) ادامه دهید.
علائم بارداری در این دوره با علائم پیش‌یائسگی هم‌پوشانی دارد: قطع قاعدگی، تهوع، حساسیت سینه و خستگی. اگر قاعدگی‌تان دیر شده و باردار شدن ممکن است، قبل از اینکه آن را به یائسگی نسبت بدهید، یک تست بارداری انجام دهید.
قبل از قطع پیشگیری از بارداری
قطع قاعدگی یک‌ماهه یا دوماهه یعنی یائسگی نیست. فقط وقتی ۱۲ ماه کامل قاعدگی نداشته باشید، یائسه شمرده می‌شوید. تصمیم قطع روش پیشگیری را با پزشک بگیرید.
علائم یائسگی زودرس؛ چه کسانی باید حتماً بررسی شوند
یائسگی زودرس دو حالت دارد:
یائسگی زودرس (زودهنگام): قطع قاعدگی قبل از ۴۵ سالگی.
نارسایی زودرس تخمدان (POI): قطع یا ناپایداری عملکرد تخمدان قبل از ۴۰ سالگی؛ حدود یک نفر از هر ۱۰۰ زن.
علائم یائسگی زودرس همان علائم یائسگی عادی است، ولی در سن پایین‌تر: قاعدگی نامنظم یا قطع‌شده، گرگرفتگی، خشکی واژن، تغییر خلق و مشکل در باردار شدن. در زنان زیر ۴۰ سال، ناباروری گاهی اولین علامتی است که آن‌ها را به پزشک می‌رساند.
علت‌های شناخته‌شده:
عوامل ژنتیکی یا سابقه‌ی خانوادگی یائسگی زودرس
بیماری‌های خودایمنی
شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی ناحیه‌ی لگن
برداشتن تخمدان‌ها با جراحی (و گاهی برداشتن رحم)
سیگار کشیدن، که با یائسگی زودتر مرتبط شناخته شده
در بسیاری موارد هم هیچ علت مشخصی پیدا نمی‌شود
چرا بررسی مهم است؟ تخمدان‌هایی که زود از کار می‌افتند، سال‌های بیشتری بدن را بدون استروژن می‌گذارند و خطر پوکی استخوان و بیماری قلبی بالاتر می‌رود. پزشکان در این حالت معمولاً هورمون‌درمانی را تا حدود سن طبیعی یائسگی توصیه می‌کنند، مگر موانع پزشکی وجود داشته باشد. اگر زیر ۴۵ سال هستید و قاعدگی‌تان نامنظم شده یا قطع شده، حتماً به پزشک زنان مراجعه کنید.
علائم یائسگی و خونریزی؛ کی نگران شویم؟
تغییر در قاعدگی طبیعی‌ترین علامت پیش‌یائسگی است، ولی همه‌ی انواع خونریزی عادی نیستند. این جدول فرق را نشان می‌دهد:
وضعیت | معمولاً عادی است؟ |
|---|---|
قاعدگی زودتر یا دیرتر از معمول | بله، در پیش‌یائسگی شایع است |
حجم کمتر یا بیشتر از قبل، به‌شرطی که تحمل‌پذیر باشد | بله، ولی اگر خیلی زیاد شد پزشک ببینید |
خونریزی خیلی شدید که هر یکی دو ساعت پد را پر می‌کند یا لخته‌های بزرگ دارد | خیر؛ نیاز به بررسی دارد |
خونریزی بین دو قاعدگی یا بعد از رابطه | خیر؛ نیاز به بررسی دارد |
خونریزی بعد از ۱۲ ماه بدون قاعدگی | خیر؛ هر مقدار خونریزی بعد از یائسگی نیاز به بررسی فوری دارد |
خونریزی بعد از یائسگی را جدی بگیرید
اگر ۱۲ ماه یا بیشتر قاعدگی نداشته‌اید و دوباره خونریزی یا لکه‌بینی دیدید، حتی کم و حتی یک بار، به پزشک زنان مراجعه کنید. بیشتر علت‌ها خوش‌خیم‌اند، ولی این علامت باید برای بررسی علت‌های جدی‌تر مثل مشکلات رحم ارزیابی شود.
تشخیص یائسگی؛ آیا آزمایش هورمونی لازم است؟
جواب به سن بستگی دارد:
بالای ۴۵ سال با علائم معمول: تشخیص بر اساس علائم و الگوی قاعدگی است و معمولاً آزمایش هورمونی لازم نیست. هورمون‌ها در پیش‌یائسگی هر روز تغییر می‌کنند و یک آزمایش تصویر قابل‌اعتمادی نمی‌دهد.
۴۰ تا ۴۵ سال با علائم: پزشک ممکن است آزمایش هورمون FSH بخواهد.
زیر ۴۰ سال با علائم: بررسی کامل لازم است، چون نارسایی تخمدان باید رد یا تأیید شود.
سونوگرافی تخمدان هم برای تشخیص یائسگی در سن معمول ملاک نیست. اگر در عکس یا سونوگرافی چیزی دیده شد، پزشک آن را همراه علائم تفسیر می‌کند، نه به‌تنهایی.
راه درمان علائم یائسگی؛ هر درمان چه پشتوانه‌ای دارد
درمان‌ها را با سطح شواهدشان در جدول زیر آورده‌ایم. این جدول بر اساس بیانیه‌ی ۲۰۲۳ انجمن یائسگی آمریکای شمالی (NAMS) و راهنماهای بالینی تنظیم شده است:
درمان | برای چه | پشتوانه | نکته |
|---|---|---|---|
هورمون‌درمانی (HT) | گرگرفتگی، تعریق، خشکی واژن | قوی؛ مؤثرترین درمان | فقط با نسخه و ارزیابی سابقه‌ی سرطان پستان، لخته و بیماری قلبی |
استروژن واژینال کم‌دوز | خشکی و علائم ادراری-تناسلی | قوی | اثر موضعی؛ با نظر پزشک |
رفتاردرمانی شناختی (CBT) و هیپنوتیزم بالینی | گرگرفتگی، خواب، خلق | قوی (سطح I در NAMS) | بدون دارو؛ گزینه‌ی مناسب وقتی هورمون‌درمانی ممکن نیست |
داروهای SSRI و SNRI، گاباپنتین | گرگرفتگی | قوی تا متوسط | فقط با نسخه؛ اثر بهبود خفیف تا متوسط است |
فزولینتانت | گرگرفتگی متوسط تا شدید | قوی (دارویی جدید) | دسترسی به آن در ایران را از پزشک بپرسید |
کاهش وزن (در اضافه‌وزن) | گرگرفتگی | متوسط | برای سلامت کلی هم مفید است |
مکمل‌ها و گیاهان دارویی، سویا و ایزوفلاون | گرگرفتگی | ناکافی یا ناهمخوان؛ توصیه نمی‌شوند | جای درمان‌های بالا را نمی‌گیرند |
ورزش، یوگا، طب سوزنی، پرهیز از محرک‌ها | گرگرفتگی | برای کاهش گرگرفتگی توصیه نشده | برای سلامت عمومی، استخوان و خلق عالی‌اند؛ ولی «درمان گرگرفتگی» نیستند |
هورمون‌درمانی برای همه مناسب نیست و بدون نظر پزشک نباید شروع شود. تصمیم به سن، فاصله از یائسگی، سابقه‌ی سرطان پستان یا رحم، لخته و بیماری قلبی بستگی دارد. اگر نمی‌توانید یا نمی‌خواهید هورمون بگیرید، گزینه‌های غیرهورمونی را با پزشک در میان بگذارید.
«قرص یائسگی» یعنی چه؟
این عنوان معمولاً هم برای داروهای هورمونی نسخه‌ای و هم برای مکمل‌های گیاهی بدون نسخه به کار می‌رود. این دو از نظر شواهد کاملاً با هم فرق دارند. قبل از خرید هر قرصی با نام «یائسگی»، ببینید ماده‌ی مؤثرش چیست و آیا مطالعه‌ی معتبری پشتش هست.
سبک زندگی و تغذیه در یائسگی
این تغییرات گرگرفتگی را درمان نمی‌کنند، ولی برای استخوان، قلب، خواب و خلق در این دوره بسیار مهم‌اند:
تمرین قدرتی و پیاده‌روی: برای حفظ توده‌ی استخوانی و عضلانی، که بعد از یائسگی سریع‌تر کم می‌شود. جزئیات را در مقاله‌ی راه‌های تقویت استخوان ببینید.
رژیم مدیترانه‌ای: سبزی، میوه، حبوبات، غلات کامل، ماهی و روغن زیتون. فیبر کافی هم کمک می‌کند؛ مقاله‌ی فیبرهای غذایی را ببینید. دانه‌ی چیا هم یک منبع ساده است: خواص دانه‌ی چیا برای زنان.
پروتئین کافی در هر وعده، برای جلوگیری از کاهش عضله.
سیگار و الکل را کم یا حذف کنید. هر دو گرگرفتگی و خطر پوکی استخوان را بدتر می‌کنند و سیگار با یائسگی زودتر هم مرتبط است.
اگر غذا یا نوشیدنی خاصی گرگرفتگی را در شما شروع می‌کند (مثل غذای تند یا نوشیدنی داغ)، آن را کم کنید. این یک توصیه‌ی شخصی است، نه درمان ثابت‌شده.
خواب و استرس: ساعت خواب ثابت و مدیریت استرس. مقاله‌ی مکمل‌های بهبود خواب و مدیریت استرس را ببینید.
مکمل‌ها در یائسگی؛ کدام برای چه کاری؟
اینجا بیشترین سردرگمی هست. مکمل‌های یائسگی را باید به دو گروه تقسیم کرد: آن‌هایی که برای استخوان و سلامت کلی لازم‌اند، و آن‌هایی که ادعای درمان گرگرفتگی دارند.
مکمل | برای چه مفید است | شواهد | نکته |
|---|---|---|---|
کلسیم | استخوان؛ جلوگیری از پوکی استخوان | پایه و پذیرفته‌شده | کل دریافت روزانه (غذا و مکمل) برای زنان بالای ۵۰ سال حدود ۱۲۰۰ میلی‌گرم است؛ مکمل را به‌اندازه‌ی کمبود غذایی بگیرید |
ویتامین D | جذب کلسیم و استخوان | پایه برای استخوان؛ گرگرفتگی را درمان نمی‌کند | نیاز روزانه تا ۷۰ سالگی حدود ۶۰۰ و بعد از آن ۸۰۰ واحد است؛ دوز درمانی با پزشک |
منیزیم | خواب و گرفتگی عضلات در کسانی که کمبود دارند | ضعیف تا متوسط | درمان گرگرفتگی نیست |
امگا ۳ | سلامت قلب | برای قلب بهتر از گرگرفتگی | جزئیات در مقاله‌ی امگا ۳ |
روغن گل میخک شب‌بو | گاهی برای گرگرفتگی و خشکی پوست پیشنهاد می‌شود | ضعیف و ناهمخوان | جزو گزینه‌های توصیه‌شده‌ی بیانیه‌ی NAMS نیست |
ایزوفلاون سویا و سایر گیاهان | ادعای کاهش گرگرفتگی | ناکافی؛ توصیه نمی‌شوند | اگر خواستید امتحان کنید، با پزشک هماهنگ کنید |
مولتی ویتامین بانوان | پر کردن کمبودها وقتی رژیم کافی نیست | پایه | ترکیب را از برچسب بخوانید |
درباره‌ی زمان و انتخاب کلسیم، راهنمای بهترین مکمل کلسیم برای بانوان و زمان مصرف قرص کلسیم را بخوانید. برای ویتامین D هم زمان مصرف ویتامین D3، برای منیزیم زمان مصرف منیزیم و برای امگا ۳ مقاله‌ی امگا ۳ چیست را ببینید.
محصولات مرتبط در ژن سبز
این محصولات را در داروخانه‌ی آنلاین ژن سبز دارید. مقدار و نوع ماده‌ی اصلی هر محصول را از برچسب بخوانید و در صورت بیماری یا مصرف دارو با پزشک مشورت کنید:
محصول | دسته | برای چه |
|---|---|---|
استخوان | مکمل ترکیبی برای سلامت استخوان | |
استخوان | مکمل استخوان؛ ترکیب را از برچسب ببینید | |
کلسیم | مکمل کلسیم | |
کلسیم | کلسیم سیترات؛ جذب بهتر با معده‌ی حساس | |
ویتامین D | جبران کمبود ویتامین D | |
منیزیم | کمبود منیزیم، استرس و گرفتگی عضلانی | |
مکمل بانوان | شواهد برای گرگرفتگی ضعیف است | |
مولتی ویتامین بانوان | ترکیب را از برچسب بخوانید | |
مولتی ویتامین بانوان | پر کردن کمبودها در رژیم ناکافی | |
مولتی ویتامین بانوان | مولتی ویتامین و مینرال بانوان | |
مکمل بانوان | ترکیب را از برچسب بخوانید |
🛒 مکمل‌های استخوان و بانوان را از ژن سبز تهیه کنید
کلسیم و ویتامین D برای استخوان لازم‌اند. هیچ مکملی گرگرفتگی را درمان نمی‌کند.
خشکی واژن در یائسگی
خشکی، سوزش و درد هنگام رابطه از علائمی است که بعد از یائسگی معمولاً بهتر نمی‌شود و بدتر می‌شود. استروژن واژینال کم‌دوز با نظر پزشک مؤثرترین درمان است. برای کمک موقت در لحظه‌ی رابطه، ژل روان‌کننده‌ی پایه‌ی آب مثل ژل روان‌کننده‌ی کلاسیک کدکس می‌تواند اصطکاک را کم کند. درد مکرر را تحمل نکنید و به پزشک بگویید؛ درد هنگام رابطه نباید عادی شود.
پوکی استخوان و سلامت قلب بعد از یائسگی
استروژن از استخوان محافظت می‌کند. بعد از یائسگی، به‌خصوص در چند سال اول، توده‌ی استخوانی سریع‌تر کم می‌شود. خطر بیماری قلبی هم بعد از یائسگی بالا می‌رود. برای همین یائسگی فقط «دوره‌ی گرگرفتگی» نیست؛ وقتی مناسبی برای بررسی کلی سلامت است:
فشار خون، قند و چربی خون را چک کنید.
اگر عوامل خطر پوکی استخوان دارید (سابقه‌ی خانوادگی، سیگار، یائسگی زودرس، مصرف کورتون)، با پزشک درباره‌ی سنجش تراکم استخوان (BMD) صحبت کنید.
تمرین قدرتی و کلسیم و ویتامین D کافی را از اکنون شروع کنید.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنید؟
علائم یائسگی قبل از ۴۵ سالگی شروع شده یا قاعدگی قبل از ۴۵ سالگی قطع شده است.
خونریزی خیلی شدید، بین دو قاعدگی، بعد از رابطه یا بعد از ۱۲ ماه قطع قاعدگی دارید.
علائم روی کار، خواب و روابط شما اثر گذاشته است.
غمگینی یا اضطراب شدید دارید، یا فکر آسیب به خودتان به ذهنتان می‌آید. این مورد را همین حالا به پزشک یا اورژانس اجتماعی (۱۲۳) بگویید.
درد هنگام رابطه یا عفونت ادراری مکرر دارید.
می‌خواهید درباره‌ی هورمون‌درمانی یا درمان‌های دیگر تصمیم بگیرید.
جمع‌بندی
علائم یائسگی و راه درمان را باید از هم جدا ببینید: علائم شایع‌اند و طبیعی، ولی درمان درست بستگی به شدت علائم، سن و سابقه‌ی پزشکی دارد. هورمون‌درمانی مؤثرترین گزینه برای گرگرفتگی و خشکی واژن است، رفتاردرمانی شناختی و بعضی داروهای غیرهورمونی هم شواهد خوبی دارند، و مکمل‌ها و گیاهان برای گرگرفتگی توصیه نمی‌شوند.
سه نکته را به خاطر بسپارید: علائم یائسگی زودرس (قبل از ۴۵ سالگی) را حتماً با پزشک بررسی کنید، هر خونریزی بعد از ۱۲ ماه قطع قاعدگی را جدی بگیرید و در پیش‌یائسگی پیشگیری از بارداری را بدون نظر پزشک قطع نکنید. در کنار علائم، از سلامت استخوان و قلب غافل نشوید؛ کلسیم، ویتامین D، تمرین قدرتی و بررسی‌های دوره‌ای مهم‌ترین سرمایه‌گذاری‌های این دوران‌اند.
سلب مسئولیت
این مقاله جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیست. علائم یائسگی علت‌های دیگری هم دارند. برای تشخیص و تصمیم‌گیری درباره‌ی هورمون‌درمانی یا هر داروی دیگر، با پزشک زنان مشورت کنید. هیچ‌یک از مکمل‌های معرفی‌شده درمان یائسگی یا گرگرفتگی نیستند. خونریزی بعد از یائسگی و علائم یائسگی زودرس نیاز به ارزیابی پزشکی دارند.
منابع
Health Service Executive (HSE) Ireland. Menopause — Overview.
https://www2.hse.ie/conditions/menopauseNHS Wales (Cwm Taf Morgannwg). Menopause.
https://ctmuhb.nhs.wales/wise-ctm/health-conditions/menopauseThe Dudley Group NHS Foundation Trust. Understanding Menopause.
https://www.dgft.nhs.uk/pil/understanding-menopause/The 2023 nonhormone therapy position statement of The North American Menopause Society. Menopause, 2023.
https://guidelinecentral.com/guideline/9842Jean Hailes for Women's Health. Menopause (Farsi) fact sheet.
https://jeanhailes.org.au/contents/documents/Resources/Multilingual/Menopause_fact_sheet/Farsi2019.pdfPatient.info (Professional). Menopause and its management.
https://patient.info/doctor/gynaecology/menopause-and-its-management
افزودن دیدگاه