عموما مواد غذایی سالم اکثر نیاز بدن انسان را تامین می کند , اما گاها افراد در دوره هایی از زندگی روزانه نیاز بیشتری به بعضی مواد , ویتامین ها و املاح ضروری دارند که از طریق مواد غذایی متداول تامین نمی شود . افراد زیادی هستند که به انواع بیماریها و مشکلات ناشی از کمبود ویتامین و موادمعدنی دچارند یا در سنی قرار دارند که باید مکمل مصرف کنند . در این شرایط بهترین راهکار استفاده از مکمل های غذایی است . به دلیل اینکه افزایش دریافت مواد غذایی باعث افزایش دریافت کالری میشود و مواد مغذی و ویتامینهای موجود در غذا به آسانی و به سرعت در دسترس بدن قرار نمیگیرند . اینجاست که مکملهای غذایی به کمک میآیند و عموما متخصصین و پزشکان در صورت نیاز مکمل های غذایی مناسب را تجویز می کنند .به طور کلی دو گروه مکمل غذایی و دارویی وجود دارد که هر کدام مزایا و معایب خود را دارند .
مکمل غذایی چیست؟
مکمل غذایی مکملی است که حاوی میزان بالایی از ویتامینها ، مواد معدنی یا سایر مواد دارای اثرات تغذیهای یا فیزیولوژیکی مفید است ، عموما به منظور تکمیل رژیم غذایی و دستیابی به سطح مفیدی از این مواد مورد استفاده قرار میگیرد . این مکملها در درمان یا پیشگیری از بیماریها بسیار موثر هستند . با این حال یک مکمل خاص برای همهی افراد مناسب نیست و مصرف بیش از حد ویتامین و مواد معدنی نیز میتواند مشکلساز باشد . مکملهای غذایی در اَشکال مختلف مانند کپسول ، قرص ،پودر ، عصاره و... در بازار عرضه میشوند و برای دریافت آنها نیازی به نسخهی پزشک نیست .
مکمل دارویی چیست؟
از نظر محتویات ، مکملهای دارویی هم حاوی ویتامینها و مواد معدنی است و از آنها نیز برای درمان بیماریها و جلوگیری از مشکلات استفاده میشود . با این حال فرق آن با مکمل غذایی در دوز محتویات است و برای موقعیتهای بحرانیتر استفاده میشود . از این رو آنها را میتوان نوعی دارو دانست .
تفاوت مکمل غذایی و مکمل دارویی
تفاوت مکمل دارویی و مکمل غذایی بیشتر در شدت اثر آن ها است . در مکملهای دارویی دوز محتویات بیشتر و در نتیجه اثربخشی آنها نیز سریعتر است و برای خریدشان هم به نسخهی پزشک نیاز دارید . همین تفاوت باعث شده سختگیریها در تولید و عرضهی مکملهای دارویی بیشتر باشد و در روند تولید آنها کارآزماییهای بالینی انجام شود . همهی مکملهای دارویی باید پیش از ورود به بازار مورد تایید سازمان غذا و دارو قرار بگیرند .باید توجه داشته باشید که مکملهای دارویی برای یک فرد عادی ، اثر سلامتی بخش ندارند و در شرایط عادی غیرایمن هستند مگر اینکه نیاز فرد به آنها توسط پزشک تشخیص داده شود . اما مکملهای غذایی اینطور نیستند و بسیاری از افراد آنها را به صورت بدون نسخه تهیه و در کنار رژیم غذایی خود استفاده میکنند تا از امراض مختلف جلوگیری کنند.
عوارض و فواید مکمل ها
با وجود تفاوت مکمل دارویی و مکمل غذایی ، هردو میتوانند فواید زیادی برای افرادی داشته باشند که واقعاً به آنها نیاز دارند . به عنوان مثال بیشتر ایرانیها به ویژه زنان ، ویتامین دی کافی دریافت نمیکنند و کمبود آن میتواند مشکلات بزرگی نظیر سردردهای شدید ، تعریق فراوان ، افسردگی و... را به وجود آورد . از این رو دریافت مکملهای این ویتامین میتواند بسیار مفید باشد . گاهی که مشکل فرد جزئی باشد ، میتوان آن را با مکملهای غذایی برطرف کرد اما در صورت مشکلات عمیقتر که در آزمایشات نشان داده شده و نگرانکننده باشد ، پزشک مکمل دارویی تجویز میکند.
شیوه مصرف مکمل های مختلف
تفاوت مکمل دارویی و غذایی در محتویات آنهاست ، اما از نظر شکل با هم تفاوتی ندارند . همانطور که گفته شد مکملها میتوانند در اَشکال مختلفی مانند قرص ، کپسول ، شربت ، عصاره و... ارائه شوند که در این بین ، شکل شربت برای کودکان و شکل قرص و کپسولی در بین بزرگسالان محبوبتر است. با این حال نکاتی را باید در مورد مصرف آنها رعایت کنید که به شرح زیراند:
- به هیچ عنوان مکملها را با داروها مصرف نکنید . درست است که آنها ویتامین و مواد معدنی هستند اما ممکن است با برخی از داروها تداخل دارویی داشته باشند و مانع از اثرگذاری آنها شوند .
- مکملها را به صورت همزمان مصرف نکنید . برخی از مکملها مانع از جذب مکملهای دیگر میشوند در نتیجه بهتر است با هم مصرف نشوند .
- مصرف مکملها نباید طولانی مدت باشد مگر اینکه پزشک تشخیص دهد . دورهی پیشنهادی بین 20 تا 30 روز است .
انواع مکمل ها
- ویتامین ها و مواد معدنی : بخش زیادی (97 درصد) از افرادی که بهطور منظم از مکملهای غذایی استفاده میکنند ، مکملهایی را مصرف میکنند که در دسته ویتامینها و مواد معدنی جای میگیرند . محبوبترین انواع ویتامینها و مواد معدنی مصرفشده عبارتاند از: مولتیویتامینها ، ویتامین D ، کلسیم ، ویتامین C ، ویتامین B یا B کمپلکس .
- مکمل های خاص : بزرگترین گروه مکملهای خاص شامل اسیدهای چرب امگا 3 میشود که در روغن ماهی یافت میشود . بهطورکلی این مکمل برای کاهش فشارخون و درمان آرتریت روماتوئید استفاده میشود ، صرفنظر از این دو مورد این مکمل مزایای دیگری نیز دارد . دیگر مکملهای اختصاصی عبارتاند از : فیبرها، پروبیوتیکها ، گلوکوزامین / کندروایتین و کوانزیم Q10 .
- داروهای گیاهی : صرفنظر از افراد زیادی که از داروهای گیاهی استفاده میکنند ، گروه زیادی از افراد بهصورت منظم چای سبز مصرف میکنند . دیگر مواد طبیعی که برای افراد استفادهکننده از ترکیبات گیاهی موردتوجه است ، عبارتاند از: سیر، کرنبری، اکیناسه و جینسنگ .
- مکمل های ورزشی ، چاقی و لاغری : عدهای از افراد مکملها را برای اهداف ورزشی ، تغذیهای و یا مدیریت وزن خود استفاده میکنند ، که تخمین زده میشود این افراد 19 درصد استفادهکنندگان از مکملهای غذایی را تشکیل دهند . از این گروه ، رایجترین مکملها عبارتاند از: مکملهای پروتئینی ، ژل و نوشابههای انرژیزا مکمل گارسینیا کامبوجیا (تمبر هندی) ، قهوه سبز و نوشیدنیهای افزایشدهنده حجم آب بدن .
ویژگی های مکمل های غذایی
برچسب مکمل های غذایی :
همه مکملهای غذایی دارای برچسبی هستند که محتویات ، میزان مواد تشکیلدهنده ، میزان توصیهشده مصرف در هر وعده و دیگر مواد اضافهشده را بهدقت مشخص میسازد . تولیدکنندههای مکملهای غذایی میزان توصیهشده برای مصرف در هر وعده را مشخص میکنند ، اما ممکن است متخصص تغذیه شما تشخیص دهد ، مصرف مقادیر متفاوت برای شما مناسبتر است .
اثر بخشی :
اگر در برنامه غذایی شما تنوع مصرف مواد غذایی نباشد ، ممکن است مصرف برخی از مکملها بتواند کمبود برخی از مواد ضروری مغذی را جبران نماید . بااینحال ، مکملها نمیتوانند جای داشتن یک رژیم غذایی متنوع که برای سلامتی از اهمیت بالایی برخورداراست ، بگیرند . برخی از مکملهای غذایی برای سلامت عمومی بدن و یا برای مدیریت برخی از عوارض خاص بیماریها سودمند میباشند . بهعنوانمثال ، کلسیم و ویتامین D برای حفظ تراکم استخوانها و کاهش از دست دادن سلولهای استخوانی مهم است ؛ اسیدفولیک خطر ابتلا به برخی از نقصهای مادرزادی را کاهش میدهد ؛ و اسیدهای چرب امگا 3 که از روغن ماهی به دست میآیند، میتواند به برخی از بیماران قلبی کمک نماید .
کیفیت :
مکملهای غذایی محصولات پیچیدهای هستند . ماهیت، خلوص، قدرت و ترکیب آنها باید تأیید شود . اضافه کردن اشتباه مواد ، استفاده بیشازاندازه و یا کمتر از حد مجاز مواد مغذی در بستهبندی ، احتمال آلودگی مواد و برچسبگذاری غیر صحیح محتویات باید بهدقت مورد ارزیابی قرار گیرد . چندین سازمان مستقل مکملها را آزمایش نموده و کیفیت آنها را ارزیابی میکنند ، پس از تأیید ازمایشات ، این سازمانها برای مکملها تأییدیه صادر میکنند . این تأییدیهها تضمین میکند که این محصول با رعایت استانداردها ساختهشده ، مواد ذکرشده در برچسبها با محتویات بستهبندی مطابقت دارد و در آخر آنکه فاقد مواد آلاینده یا مضر میباشند . اما این تأییدیهها تضمین نمیکند که مکملی بیخطر یا مؤثر است .
ایمنی و عوارض جانبی :
بسیاری از مکملها حاوی موادی هستند که میتوانند اثر فعالی در بدن داشته باشند . همیشه در خصوص احتمال عوارض جانبی غیرمنتظره ، بهخصوص در رابطه با محصولات جدیدی که قبلاً استفاده نکردهاید ، مراقب باشید . اگر افراد بجای استفاده از داروهای تجویزشده توسط پزشک از مکملها استفاده کنند و یا زمانی که همزمان از ترکیب زیادی از این مکملها مصرف کنند ، شانس بروز عوارض افزایش مییابد . برخی از مکملها میتوانند خطر خونریزی را افزایش دهند و یا اگر فردی آنها را قبل یا بعد از عمل جراحی مصرف کند ، ممکن است در بیهوشی آنها اختلال ایجاد شود. همچنین مکملهای غذایی میتوانند در اثر برخی از داروهای تجویزی اختلال ایجاد کنند .